Paletwa Cu Chinram Bak Asi. Dr. Sui Khar

 Arakan Army (AA) hriamtlia an chuah hnu ahlei ce in AA le Kawl Ralkap aa ti mi pawl biatak tein an I kap hnu in Rakhine miphun hna nih Paletwa cu kanram asi tiah an ti a tu lawng hi asi loin ahlan te in an rak chim cang mi asi. Cun Free Ranger Burma (FRB) cawlhcangh nak in ca an chuah mi zong ah Paletwa cu Rakhine ram asi tiah an rak ti bal, asi nain kan mah Chin mi nih kan chuah ca asi lo mi miphundang nih atu bantuk in an chuah mi caa hi adik lomi asi tiah kan hna hnu in, Paletwa cu Chinram si tiah an thlen than. Cun AA nih chin Paletwa sianginn cheuhkhar hna ah cun, Chin Division ti mi khan an hlawtriangmang i Rakhine division tiah an thlen. naitan Panglong ah Ethnic Youth Conference ah Arakan National Party hruaitu asi mi Dr. Aye Muang nih 1953-54 ah Rakhine tlangthluan ah aum mi Paletwa cu Chin ram (division) ah kan pek hna achim. Hi ti in an ti nak bik aruang cu Paletwa hi Arakan Hills Tract chung ah aum caah kho i micheu nih cun Rakhine siangpahrang  chan in arak um cang mi asi tiah an ti ve.

Thazaang hmang in umnak phung, (Might is right) ti mi cu atawi nak chim ah cun, thildik asi ah thildik lo asi ah, thazaang hmang in tuah khawh asi ti khi asawh duh mi cu asi. Cu cu vawlei cung ralpi 2 nak tiang khan hman asi, cu tikah Burma tuanbia kan zoh tik zongah miphun hme kha thazaang athawng deuh mi nih dooh in uk asi. Cu tikah Rakhine hi an mah tein an rak I uk ko nain 1784 ah Burma nih an rak tuk I Rakhine cu arak sung, Burma ral i asungh caah Mirang kut ah an rak i pe, cu bantuk cun 1826kum in rakhine cu mirang kut tangah a phan.Mirang kut taang i kan rak um hlan ah hin Burma ram chung I aum mi miphun hna cu Mon le Rakhine dah ti lo cu mah tein arak I uk mi lawng te kan rak si, mirang nih Tibawmin nih arak uk mi Kawl hna cu a rak tuk hna I 1885 ah an rak tei dih hna I Tibawmin zong cu an rak tlaih i India ah thawl tiang arak si. Cu hnu cu Burma ram chung I aum mi miphun hna zong cu mirang nih pakht hnu pakhat an rak lak i kan mah Chin zong hi 1890 ah an rak tuk ve.

Mirang kut tang ah cun atu mi Pakistan, India, Bangladesh, Sri lanka, le Union Myanmar pawl hna cu British India ti mi uknak in rak uk asi i mirang phun le hruai ning in rak uk asi, cun 1937 ah khan British India timi cu British India le British Burma tiah (Burma Act 1935) ah khan then asi. Cu tikah British pawl I an I lawh lo nak pakhat khat ruang ah atu Union of Burma timi cu ukning phun 3 in an rak uk. Pakhat nak ah Ministerial Burma(Proper Burma) tiah an rak ti i cu tangah cun, taningtari, Rakhine, Pakhu le Irrawaddy tiin region pa 4 ah an rak chiah. Cu tlangcung hmunhma ti mi tangah Shane, Kachin, Chin pawl hi an rak I tel i Kaya ramkulh khi ho uknak tanghmanh ah an rak um lo asi nain British cozah nih zalawng tein an rak zoh khen hna.Chin miphun hna caah cun Chin Hills Regulation Act tiah an i cu phung ning in cun british nih cun an uk hna, hi phung (Chin Hills regulation Act) cu Mizoram asi ah Nagaa tlangthluan vialte zong ahuap dih. Cun zalen nak an hmuh hnu in hi phung (Chin Hills Regulation Act) cu an hman I miphung dang tlangcung ah an rak um nak hnga lo kham nak caah an hman. India ram ah a um mi Nagaland le Mizoram ah cun hi phun( upadi) cu atu tiang hin an hman rih. Nagaland, Mizoram chungah luh duh asi ah cun Inner Line Permit ngeih lawng ah kal khawh asi. Cun tlangcung miphun ah hin phun 2 in um than asi, Siangpahrang nih angei mi (traditional Chief) le Mirang nih an uk mi hna an si.

Tlangcung hmunhma azohfel tu caah bu pakhat an ser, hi an ser nak nih atinh mi cu tlangcung i aum mi miphun hna le Proper Burma hi zeitin dah hmunkhat ah kan ttantti khawh lai i zei tindah phung (upadi) pakhat ah kan i hrawm khawh lai ti pawl hi asi. Tlangcung mi le rawn in aum mi hna pawl cu Yangon le Maymyo ah ton nak an ngei hna. Chin Hills District aiawh pawl cu Maymyo ah an i tong i Arakan Hills Tract in aiawh pawl cu Yangon ah tonnak an ngei. Hi ton nak i chim mi atawi nak in chim an ahcun Arakan Hills Tract nih cun Chin Hills District he I kom an duh rakan Hills Tract nih cun Chin Hills District he I kom an duh, Chaklei Chin hna nih an chim mi cu an lung atling i federal rampi ser inramkluh pakhat chungah um ding asi zong ah elhiar nak zei hmanh aum lo. Asi nain Akyab (sithtwie) he I fonh cu an rak duh lo. Khumi le Lakher Chin aiawh tu hna nih an chim mi cu hika ton nak I kan rat hlan ah hin Paletwa ah kan mipi he ton nak kan ngei ta i mipi nih Akyab(sithwie) he I fonh lo ding in biachah nak kan ngei cang an ti. cu tin asi  ko nain Arakan Hills Tract A.F.P.F.L  in an chim ve mi cu kan nih cu Burma phu in Rakhine miphun kan si cu caah Burma Ministerial he I fonh kan duh, kan nih caah cun adang tein (Peng) nan kan tuah piak ahau lo tiah an ti.

Cu tik ah Arakan  Hill Tract ah aum mi Chin miphun hna cu hmundang ah aum mi Chin miphun hna he hmunkhat ah um an duh. Asi nain Rakhine miphun hna cu Burma he um tti ding in an ti cang. Cun Paletwa cu Arakan Hills Tract I a um mi Chin miphun caah hmunpi bik ah ruah mi asi. Cu tik ah Akyab le Rkhine he um tti ding kha Chin Aiawh tu lawng si loin mipi zong nih an rak duh lo.  Cu tikah mirang uknak hlan in atu Myanmar tuanbia ning le mirang nih rak uk asi lio tuanbia in le luatnak hmuh dingin I zuam lio tuanbia zoh in Rakhine miphun hna cu 1784 hlan hin cun ram ngei lo dirhmun in aum mi an si.Cun caah Arakan Hills Tract cu vawlei um tu ning (geography) ning in Rakhine nih uk mi le Rakhine hmunhma he zeihmanh pehtlaih nak angei mi or aum mi asi lo. Kan Chin miphu cu kan hrawrkuang nih siseh kan fingtlang nih siseh, kan tiva nih siseh kan holh kan nunphung nih siseh miphun dang hna nih siseh an kan then cheu kho loh.

Phundang in chim ah cun Paletwa cu Rakhine he (geography) ning in siseh, chuahkeh nak lei in siseh, kan holh le nunphung le kan zei he hmanh pehtlaih nak a um bak lo. Cu caah Paletwa cu 1947 kum I upadi thawk in nihin  Chin special division, Chin state ah aum mi asi. Rakhine miphun cu 1974 upadi nihlanghter hnu lawng in State pakhat ahung um mi asi. Paletwa cu Chin pyinye asi. Dr. Sui Khar.